Boğazım düğümlendi. İki günü de hatırlıyordum. Mezuniyette annem sahnenin en arkasından beni alkışlamış, iş görüşmesinden önce yakamı düzeltmişti. Elbisenin eskiliği değil, o günlerin mutluluğu kalmıştı aklımda.
'Bunu bir sınav olsun diye mi giydin?' dedim.
'Kimseyi tuzağa düşürmek için değil. Süheyla ne giymem gerektiğini söyleyince, hayatım boyunca kendim olarak bulunduğum bir elbiseyi seçtim. Beni böyle görünce nasıl davranacağını merak ettim. Ama en önemlisi, senin kendini nasıl hissedeceğini görmek istedim.'
Başımı eğdim. 'Ben de sınıfta kaldım.'
'İnsanlar bazen korktuklarında yanlış davranır. Önemli olan korkunun seni neye dönüştürdüğünü fark etmen.'
Aynada göz göze geldik. 'Kerem de hiçbir şey söylemedi,' dedim.
'Onu da gördüm. Fakat onun adına ben karar veremem.'
Masaya dönmek istemiyordum. Yine de dışarı çıktığımda annemin koluna girdim. Bunu gösteriş olsun diye değil, onun yanında olduğumu açıkça hissettirmek için yaptım.
Masada tatlılar servis edilmişti. Süheyla başını kaldırıp gülümsedi. 'Her şey yolunda mı?'
'Yolunda,' dedim. 'Yalnız konuşmamız gereken bir konu var.'
Kerem hemen yüzüme baktı. 'Derya, şimdi mi?'
'Evet, şimdi.'
Süheyla kaşığını bıraktı. 'Nedir mesele?'
'Anneme yemekten önce kıyafetiyle ilgili mesajlar göndermişsiniz. Neden?'
Nihat şaşkınlıkla eşine döndü. 'Ne mesajı?'
Süheyla'nın gülümsemesi gerildi. 'Sadece mekân konusunda bilgi verdim. Bir yanlış anlaşılma olmuş.'
'Eski alışkanlıklarını geride bırakmasını istemişsiniz,' dedim. 'Bunun nasıl anlaşılması gerekiyordu?'
Bir an sessizlik oldu. Süheyla su bardağını kaldırdı, sonra içmeden geri bıraktı. 'İnsan bazen iyi niyetle tavsiyede bulunur. Benim de ailemin belli alışkanlıkları var.'
Annem söz aldı. 'Benim de var. Mesela birinin evine misafir olduğumda, giysisi ne olursa olsun onu rahat ettirmeye çalışırım.'
Nihat başını hafifçe öne eğdi. 'Nevin Hanım, bu mesajlardan haberim yoktu. Size böyle hissettirdiğimiz için üzgünüm.'
'Teşekkür ederim,' dedi annem. 'Ama asıl mesele burada ne hissettiğim değil. Bu akşam herkesin neyi normal kabul ettiği.'
Kerem sandalyede doğruldu. 'Bunu bu kadar büyütmek zorunda mıyız? Annem bazen düşünmeden konuşur.'
'Az önce de bana aynısını söyledin,' diye cevap verdim. 'Sence annene yapılan bir yorumu ben yapsaydım, yine böyle mi davranırdın?'
'Konu aynı değil.'
'Neden aynı değil?'
Cevap vermedi. Bakışlarını babasına çevirdi ama Nihat sessizce önündeki peçeteyi katlıyordu.
O anda uzun zamandır görmezden geldiğim küçük şeyleri hatırladım. Kerem'in evimizde annemin yaptığı yemeklere 'çok ev usulü' deyişini, düğün için önerdiğim mahalle salonuna gülmesini, eski arkadaşlarımla görüşeceğimiz akşamları sürekli ertelemesini. Her biri tek başına önemsiz görünüyordu. Bir araya gelince başka bir resim oluşturuyorlardı.
'Kerem,' dedim, 'seninle evlenecek olan benim. Ama ailemi yanında saklamak zorunda kalacaksam, nasıl bir hayat kuracağız?'
'Kimse sana böyle bir şey söylemedi.'
'Söylemediğin şeyleri davranışlarınla anlattın.'
Süheyla araya girmek istedi. Nihat usulca, 'Bırak çocuklar konuşsun,' dedi.
Kerem uzun süre sessiz kaldı. Sonunda, 'Bunca insanın önünde beni annemle aranda seçim yapmaya zorluyorsun,' dedi.
'Hayır. Anneni hayatından çıkarmanı istemiyorum. Yalnızca bana ve anneme saygı gösterilmediğinde bunu görmeni istiyorum.'
'Bu akşam kavga çıkarırsak herkes üzülür diye düşündüm.'
'Biri üzülmesin diye başka birinin aşağılanmasına göz yumarsak, o sessizlik ileride alışkanlık olur.'
Kerem'in gözleri dolmadı, özür de dilemedi. Sadece önüne baktı. İlk kez ne diyeceğini bilemediğini gördüm.
Annem çantasını aldı. 'Ben artık kalkayım. Burada söylemek istediklerimi söyledim.'
Nihat hesabı ödemeyi teklif etti ama annem teşekkür ederek reddetti; kendi yemeğinin ücretini bırakmakta ısrar etti. Nihat bunun davet olduğunu söyleyince annem üstelemedi. Kapıya kadar bize eşlik etti ve dışarıda onunla tokalaştı.
Kerem beni restorandan çıkarken yakaladı. 'Derya, biraz konuşalım.'
'Konuşacağız,' dedim. 'Ama bugün değil. Şimdi annemle eve gideceğim.'
Yol boyunca ikimiz de suskun kaldık. Kırmızı ışıkta anneme baktım. Ellerini dizlerinin üzerine koymuş, sokağı izliyordu.
'Özür dilerim,' dedim. 'Elbisenden utandım. Daha kötüsü, bunu sana hissettirdim.'
'Özrünü kabul ediyorum.'
'Bana kızgın değil misin?'
'Kırıldım. Ama gerçeği söylemen, o kırgınlığı onarmanın başlangıcı.'
Ertesi hafta Kerem'le buluştum. Savunmaya geçmeden önce beni dinlemesini istedim. Ailesiyle sınır koyabileceğini söylüyordu ama her cümlesinin sonuna 'annem öyle biri değil' ekliyordu. Bir gün sonra yazdığı mesajda, beni sevdiğini fakat aileler arasındaki farkı görmezden gelemeyeceğini belirtti.
O cümleyi defalarca okudum. Sonunda nişanı ertelemeye karar verdim. Kerem kararıma karşı çıkmadı. Birkaç hafta sonra yüzüklerimizi geri verdik. Ayrılık kolay olmadı; birlikte kurduğumuz hayallerin ardından yas tuttum. Ama evlilikte susmam gereken ilk konunun annem olmasını kabul edemezdim.
Ayrılıktan sonra ilk pazar annemle eski fotoğraf albümlerini çıkardık. Mezuniyet fotoğrafında elbisenin çiçekleri çok daha canlıydı. Annem saçlarını geriye toplamış, bana gururla bakıyordu. Ben ise kameraya değil, elindeki küçük çiçeğe bakmışım. 'Bunu hatırlıyor musun?' diye sordu. 'Tören çıkışında bahçeden koparmıştın. Bana verecektin ama heyecandan elinde unutmuştun.' Güldüm. O yıllarda annemin işten yorgun dönmesini, otobüste ayakta geçirdiği saatleri, kendi isteklerini ne kadar ertelediğini tam anlayamamıştım. Fotoğrafta gördüğüm şey yoksulluk değildi; bana güven veren bir yüzdü. Annem albümü kapatırken, 'Derya, insanın kendine yakışanı giymesi güzel. Ama başkası uygun görsün diye kendinden vazgeçmesi başka bir şey,' dedi. Bu sözleri bir yere yazmadım. Yine de ne zaman birinin beni küçümseyen bakışını üzerimde hissetsem hatırladım. Yeni bir ilişkiye başlamaktan korksam da hayatımı askıya almadım. İşime, dostlarıma ve kendi kararlarıma daha çok yer açtım.
Aylar sonra annemin evine uğradığımda çiçekli elbise, kuruyan çamaşırların arasında asılıydı. 'Hâlâ giyiyor musun?' diye sordum.
'Elbette,' dedi. 'Daha çok iş görür bu.'
Gülerek ütü masasını açtım. Elbiseyi özenle düzeltirken annem yanımda durdu. O akşam ilk kez şunu tam anlamıyla kavradım: İnsan sevdiğinin değerini, başkalarının bakışından öğrenmemeliydi. Bunu bana gösteren de annemin en eski elbisesiydi.